Gezond slank: een twijfelachtig concept

Door Lilian van Ooijen – 5  maart 2010

Frank van Berkum alias 'Dr. Frank'

Gezond zijn en overgewicht is momenteel een veel besproken onderwerp in Nederland. Op tv zien we reclamespotjes voor gezond voedsel, scholen worden opgevoed met fruit en melk, en nadat half Nederland twee jaar geleden ‘Sonja-Bakkerde’ hebben nu al 200.000 mensen zich op de website aangemeld voor het dieet van internist Frank van Berkum, alias ‘Dr. Frank’. Naast de belofte om af te vallen, wordt met de bijbehorende boeken: ‘Gezond slank met Dr. Frank’ en ‘Gezond genieten met Sonja’ ook beweerd dat de methodes gezond zijn. Maar weten we eigenlijk wel wat gezond is?

Overgewicht

Nederland moet afvallen. In kranten en op tv worden we bestookt met onderzoeken over de toename aan overgewicht in Nederland. Volgens de overheid is overgewicht een explosief groeiend probleem: 57 % van de mannen en 42 % van de vrouwen in Nederland heeft momenteel overgewicht. Ook kinderen worden steeds dikker, 13 % procent van de jongens en 16 % procent van de meisjes heeft overgewicht.

Een methode om overgewicht te testen is het BMI. De zogeheten Body Mass Index. Je deelt je gewicht in kilo’s door het kwadraat van de lichaamslengte. Wil je gezond zijn, dan moet je BMI tussen de 18 en 25 zitten. Uit cijfers van het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport blijkt dat momenteel 12 procent van de volwassenen een BMI boven de 30 heeft, wat ernstig overgewicht wordt genoemd.

Omdat overgewicht invloed heeft op de volksgezondheid, doet het ministerie verwoede pogingen om dit euvel te stoppen. Overgewicht verkleint de levenskans, maakt de kans op hart- en vaatziekten, sommige vormen van kanker en diabetes groter en kan leiden tot psychische klachten door reacties uit de omgeving. Het is niet alleen nobel doel dat de overheid nastreeft: overgewicht kost de gezondheidszorg jaarlijks 0,5 miljard euro als gevolg van klachten die verband houden met een te vet lichaam.

Balansdag

Maar waarom zijn we eigenlijk te dik? Volgens het Convenant Overgewicht is zowel het individu als de maatschappij het zwarte schaap: teveel keuzemogelijkheden zouden het ons moeilijk maken om voor de gezonde weg te kiezen. Het Convenant is een initiatief vanuit de overheid om op maatschappelijk niveau het overgewicht aan te pakken. Op dit moment hebben 27 organisaties het Convenant ondertekend onder wie de Consumentenbond, Koninklijke Horeca Nederland en het Centraal Bureau Levensmiddelenhandel (CBL). Op 14 januari van dit jaar hebben de organisaties met elkaar besloten om met de nieuwe website ‘www.jongerenopgezondgewicht.nl’ het verminderen van overgewicht op een breder niveau dan alleen voeding aan te pakken. Eerder al deden campagnes als de ‘Balansdag’ uit 2006, en ‘30minuten bewegen’ hun best zowel jongeren als volwassen aan te zetten tot een gezonder leefpatroon.

Voedingsdeskundige Liesbeth Smit is junior onderzoeker aan de Vrije Universiteit van Amsterdam en probeert met een site en weblog gezond eten te promoten. Smit vindt het goed als mensen afvallen omdat overgewicht ongezond is: “Besef dat je later ziek wordt van wat je nu aan slechte dingen in je mond stopt”. Daarom pleit zij voor gezond eten en dat is volgens de wetenschap: volkoren brood, groente en fruit.

Smit: “Niemand heeft een vitamine C-tekort in Nederland en toch wordt het overal aangeprezen”.

Fabels over gezonde voeding

Smit vindt dat mensen niet weten wat gezond is eten is. “Je hoort ze altijd praten over dat gevarieerd eten goed is. Wat een onzin! Wat voor voedsel zou dat dan moeten zijn?!”

Het begint al bij de gebrekkige kennis over brood. Zo is donkerbruin brood niet beter dan lichtbruin brood, want dat heeft de bakker met een speciale verbrandingsmethode donker gemaakt. Het verschil tussen tarwe en volkoren is volgens Smit zelfs voor bakkers soms nog een raadsel. Tarwe is een graan, en een graan is volkoren als het nog helemaal in tact is. “Bij de bakker laten ze me soms kiezen tussen een tarwe of volkorenbrood, terwijl een volkorenbrood standaard van tarwe is gemaakt.”

Een andere fabel is het vitamine C-tekort. “Niemand heeft een vitamine C-tekort in Nederland en toch wordt het overal aangeprezen”.

Smit: “Ze krijgen gewoon teveel calorieën binnen, maar dat is geen sexy boodschap.”

Te makkelijk te krijgen

Volgens Smit zoeken mensen excuus voor hun overgewicht: “Je hoort mensen weleens zeggen dat hun dikte genetisch bepaald is. Dat is onzin. Ze krijgen gewoon teveel calorieën binnen, maar dat is geen sexy boodschap.” Toch ziet de voedingsdeskundige wel een oorzaak van deze overdaad in de maatschappij: “Eten is te makkelijk te krijgen. Vroeger werkte je op het land of stond je uren in de keuken voor het bakken van een taart voordat je deze op at. Dat is allemaal niet meer nodig en daarom bewegen we nu te weinig.”

Het lichaam wil bovendien altijd eten als het voedsel ziet. De Amerikaanse onderzoeker Brian Wansink deed onderzoek naar ons gedrag als we eten zien en testte de deelnemers op verschillende situaties zoals het zien van afgedekt versus direct toegankelijk voedsel, de afstand die het van ons verwijderd is in een ruimte en het verschil tussen voedsel in de kast of in het zicht. De deelnemers grepen veel vaker naar voedsel dat makkelijk toegankelijk en in het zicht stond, dan voedsel dat in onze kast huisvestte.

Afvalmethodes

Toch zijn er nog altijd veel mensen die hun heil zoeken in de zogeheten ‘crashdiëten’: afvalmethodes die razendsnel werken. Frank van Berkum, werkzaam bij een gewichtskliniek, biedt momenteel het populairste dieet van Nederland. Via de website www.eenkiloperweek.nl roept hij mensen op mee te doen aan de ‘grote afvalrace’. Van Berkum schrijft een dieet voor met zo min mogelijk fruit en vrijwel geen brood voor. Het is een koolhydraatarm en eiwitrijk dieet, met veel mager vlees, vis, kaas en groente. Met 100.000 mensen wil hij samen een miljoen kilo gaan afvallen, dat komt neer op 10 kilo per persoon in 10 weken tijd. Ruim 200.000 mensen hebben zich al gemeld voor de race die in januari 2010 is begonnen.

Volgens Van Berkum loop je met een eiwitrijk dieet geen kans spiermassa te verliezen, waardoor de kans op jojoën kleiner wordt. Deelnemers worden getest op hun eetgedrag op basis waarvan de inhoud van het dieet wordt samengesteld.

Sonja Bakker

1000 calorieën

Sonja Bakker bracht in 2005 haar eerste boek ‘Bereik je ideale gewicht’ uit en daarvan werden 600.000 exemplaren verkocht. Haar dieet werd in 2007 een ware trend. Supermarkten vertoonden lege schappen bij de producten uit haar dieet.

Sonja Bakker schrijft een dieet van negen weken voor met complete weekmenu’s die gebaseerd zijn op de Schijf van Vijf, maar met minder zuivel, brood en fruit. Avondmaaltijden bestaande uit alleen witte bonen en tomatensaus, eierkoeken en ontbijtkoek als tussendoortje, melkdranken om te drinken en een fruitdag na een feestje waar je hebt gezondigd. De calorie-inname per dag ligt rond de 1000, dat is voor de vrouwen de helft van hun gemiddelde dagbehoefte.

Smit: “Tuurlijk werkt het, elk dieet werkt. Maar het is iets tijdelijks.”

Bakker is geen diëtiste en ook geen voedingsdeskundige. Ze kampte zelf jarenlang met overgewicht. Hoewel het dieet populair is, heeft het ook veel kritiek ontvangen. Het Voedingscentrum vindt dat er te weinig brood, zuivel en fruit wordt geboden in het Sonja Bakker dieet en dat haar boek niet voldoende informatie geeft over gezonde voeding.

Liesbeth Smit verbaast zich over hoe deze mensen te werk gaan. Op de site van Dr. Frank staat bijvoorbeeld: “Dit dieet werkt écht”. Smit: Tuurlijk werkt het, elk dieet werkt. Maar het is iets tijdelijks. Je kunt overal van afvallen want het gaat om de motivatie. Maar sommige mensen zijn twintig tot vijftig jaar bezig met diëten en zijn nog steeds niet op een gezond gewicht.”

Schadelijke gevolgen

Diëtist Wilma Koghee ziet in haar praktijk dagelijks welke schadelijke gevolgen verschillende afvalrages hebben voor het lichaam. Koghee: “Ik kan geen officiële cijfers geven, maar ik schat dat meer dan vijftig procent van mijn cliënten te maken heeft met één of meerdere tekorten in het lichaam.”

Zo creëert volgens Koghee het dieet van Sonja Bakker tekorten door een te lage energie-inname. Het jodiumtekort kan daar een gevolg van zijn. In 2008 bleek dat 40 procent van de Nederlandse bevolking een jodiumtekort heeft. De voornaamste oorzaak hiervan is de afname van brood in ons voedingspatroon. De afgelopen jaren stond zout in een slecht daglicht omdat een overdaad schadelijk voor ons kan zijn. Veel Nederlanders gebruiken zes gram zout per dag, terwijl één gram genoeg is. Maar de stof Jodium, dat van nature in zout zit, is cruciaal voor onze gezondheid. Jodiumtekorten kunnen leiden tot schildklierproblemen en dat tast de organen aan.

Koghee: “Meer dan vijftig procent van mijn cliënten heeft één of meerdere tekorten”

Verhoogd cholesterol

Frank van Berkum is niet de eerste die komt met een zogeheten ‘low carb’ dieet: al eerder paste het Atkins-dieet deze methode toe. Met dit dieet mag je onbeperkt eiwitten en vetten eten. Het loont: je valt er doorgaans snel van af. Maar wie lange tijd weinig brood en andere koolhydraten eet, loopt mogelijk een gevaar. Belgische wetenschappers ontdekten kort geleden dat het schrappen van koolhydraten uit voeding, de kans op een verhoogd slecht cholesterol kan laten toenemen. Cholesterol is een vetachtige stof in het lichaam, die bij een hoge dichtheid gevaar kan lopen voor de organen, zoals het hart. Dat cholesterol met hoge dichtheid noemen we slecht cholesterol en wordt gestimuleerd door het eten van verzadigd vet.

Wie in zijn leven dus verschillende afvalmethodes probeert, loopt risico op een tekort aan voedingstoffen en daarmee een verhoogt risico op hart- en vaatziekten. Dan maar liever dik blijven? “Nee,” zegt diëtist Koghee: “ook mensen met overgewicht hebben dikwijls tekorten. Dat zou je niet verwachten, deze mensen eten misschien wel veel, maar niet het juiste voedsel met een hoge voedingswaarde.”

Arnold Karskens: “Ik houd het wel tot mijn zeventigste uit.”

Arnold Karskens

Voor projectredactie Mensenrechten, SvJ
|| Arnold Karskens werd op 21 september 2008 uitgeroepen tot Journalist voor de Vrede. Deze jaarlijkse onderscheiding wordt door het Humanistisch Vredesberaad gegeven aan journalisten die onafhankelijk te werk gaan en zo hun steentje bijdragen aan meer vrede en geweldloosheid in de wereld. Momenteel schrijft hij over de oorlog in Afghanistan.||
Blij met de prijs? 
“Ja, maar ik heb er niet voor gesolliciteerd.”
Begrijpt u dat u deze prijs heeft gekregen?
“Ja natuurlijk. Ik ben blij als mensen zeggen dat het werk dat ik doe er toe doet. Ik ben een van de weinigen die onafhankelijk op pad gaat en onderzoek doet. Dat is wat anders dan naar een gebied toegaan en vragen hoe het met de tomaten zit.
Het zijn de onschuldigen waar niks over verteld wordt, ze hebben niet om de oorlog gevraagd. Er is nooit een Afghaan betrokken geweest bij een groot internationaal conflict. Die mensen zijn heel erg rechteloos. Ze vertellen mij hun ellende.”
Vind u dat erg?
“Nee ik ben journalist. Ik kijk er met een journalistieke bril naar. Het moet nieuwswaardig zijn.”
"Voor mij is het niet zo interessant om te weten hoe Pietje zich voelt, na twee maanden Uruzgan" 
U bent wel Journalist voor de Vrede genoemd, maar u gaat eigenlijk alleen voor het nieuws?
“Ja ik ben journalist.”
Wat voor verhalen komt u tegen?
“Je spreekt mensen waarvan de halve familie is uitgemoord door aanval van Nederlandse militairen, soms tot tweeëntwintig man aan toe. Die mogen wel eens gehoord worden. Mensen die mishandeld worden, al dan niet in gevangenschap, mensen die vertellen over wederopbouwprojecten. Dat zijn andere verhalen, die ik in ieder geval de moeite vind om op te schrijven. Je moet sterk zijn voor de mensen die geen stem hebben.”
"Je moet je afvragen: ben je nog wel journalist als je je laat censureren?"
Wordt er in het nieuws slecht bericht over Afghanistan?
“Ja, de Afghaanse oorlog wordt in Nederland slecht belicht, door embedded journalisten. Je moet je afvragen: ben je nog wel journalist als je je laat censureren? In sommige landen heerst geen persvrijheid, maar in Afghanistan is het raar om je vrijwillige censuur te laten opleggen. Dat klopt niet, dat doe je uit gemakzucht. In China verdwijn je in een strafkamp, dan kan ik nog wel begrijpen als je zegt: ik censureer maar een beetje.”
Wat voor soort censuur is het precies?
“Ze zien Afghanistan door militaire ogen. Ze zien nauwelijks wat er gebeurt. Dat mogen ze niet, krijgen ze niet te zien, en als ze het al wel zien, wordt het vaak geschrapt. Tja, dan krijg je veel coloure locale uit het kamp. Ze blijven weg uit de hospitals, mensenrechtencommissies en de getroffen burgers. Het is niet zo dat we hetzelfde zien en er anders over schrijven. Voor mij is het niet interessant om te weten hoe Pietje zich voelt, na twee maanden Uruzgan.”
Belangrijkste mensenrecht?
“Vrede is een mensenrecht, mensen in oorlog hebben recht op vrede. Dat lukt in Afghanistan misschien door minder troepen en door het uitoefenen van meer politieke druk. Het ergste wat mensen kan worden afgenomen in oorlog is het recht op vrijheid. Daar valt ook onafhankelijk handelen onder.”
Je bent nu 54, blijf je voor altijd een oorlogsverslaggever?
“Ik houd het wel tot mijn zeventigste uit. Tussen je vijftigste en zestigste ben je op je best. Dan ben je fysiek nog sterk en val je niet in bepaalde valkuilen. Er is bovendien genoeg te doen want er lopen niet vijftig onafhankelijke oorlogsverslaggevers rond in Nederland. Ik vind dat ik wel een functie heb.”